درس گفتار هفدهم: انواع علائق در مجاز مرسل

در این درس به بررسی علائق مجاز مرسل در شعر و نثر فارسی می‌پردازیم. مجاز مرسل یکی از ابزارهای مهم شاعرانه است که با ایجاد پیوند میان واژه‌ها و معناها، زیبایی کلام و قدرت تخیل را افزایش می‌دهد. شناخت علائق مجاز مرسل به ما کمک می‌کند تا معنا و تصویرهای شاعرانه را بهتر درک کنیم و تأثیرگذاری شعر را حس کنیم.

مروری بر درس قبل: مجاز مرسل چیست؟

مجاز مرسل نوعی مجاز لغوی است که واژه در معنای اصلی خود به کار نمی‌رود، اما با وجود قرینه و علاقه‌ای مشخص، معنای اصلی واژه برای مخاطب قابل فهم است.

نمونه‌ها:

• بعضی استادان ادبیات فارسی مجاز مرسل را همان استعاره می‌دانند، یعنی واژه‌ای را در معنی اصلی خود به کار نمی‌بریم.

• مثال: «نرگس» اسم گلی است و ما آن را استعاره برای چشم می‌گیریم. اما در علائق مجاز مرسل، علاوه بر قرینه، علاقه معنای اصلی واژه را به ذهن مخاطب هدایت می‌کند.

قرینه چیست؟

قرینه واژه یا حالتی است که نشان دهد منظور شاعر معنای حقیقی کلمه نیست.

نمونه شعری از منزوی:

«تا سرب که پاشیده و تا لاله که چیده است
در سینه و سیمایِ بهارین بدنانت»

• «سینه» و «بدن» قرینه هستند و نشان می‌دهند منظور از سرب، گلوله است.

• این نمونه مثال روشنی از کاربرد علائق مجاز مرسل است، یعنی واژه «سرب» به دلیل پیوند جنس با گلوله استفاده شده است.

علاقه چیست؟

علاقه پیوند میان حقیقت و مجاز است و معنای مجازی واژه را مشخص می‌کند.
انواع علاقه در مجاز مرسل بسیار متنوع است و در ادامه مهم‌ترین آن‌ها با نمونه‌های شعری بررسی می‌شود.

انواع علائق مجاز مرسل

۱. علاقة جزء و کل در علائق مجاز مرسل

ذکر جزء و ارادۀ کل

جزئی گفته می‌شود، اما منظور کل است.

نمونه‌ها:

• «حمد هم از لب سرخ تو شنیدن دارد / گل سرخی به مزار آمده، می‌بینی که» — حمد قسمتی از سورۀ فاتحه است.

• «نسیم و سیم، عقیم‌اند، از امید و نوید / که آن صدای خوش امشب ز هیچ سو نرسید» — سیم به جای تلفن.

• «مردمک را شسته هردم اشکِ باران وار ما / شهره در پاکی از آن شد چشم مردم دارِ ما» — مردمک به جای چشم.

• «جانمازم چشمه، مهرم نور / دشت سجادة من» — دشت به جای کل زمین.

ذکر کل و ارادۀ جزء

کل بیان می‌شود، اما منظور جزئی است.

نمونه‌ها:

• «سر نام‌آوران ندارد تاب / پیش هر پا به خیره افتادن / وگر افتادن است چارۀ کار / به که در گور تیره افتادن» — سر به جای ذهن و اندیشه.

در این بخش نیز بار دیگر می‌توان کاربرد علائق مجاز مرسل را مشاهده کرد.

۲. علاقة حال و محل (ظرف و مظروف)

در علائق مجاز مرسل

ذکر محل و ارادۀ حال است.

نمونه‌ها:

• «ای جهانی سوگوار از مرگ بی‌هنگام تان / تا جهان جاری است، جاری باد بر لب نامتان» — جهان به جای مردم جهان.

• «تا در سر من نشئۀ دیوانه شدن بود / هر روزِ من از خانه به میخانه شدن بود» — سر و خانه، ظرف و حال.

• «خانه‌های دم‌کرده، کوچه‌های بغض‌آلود / طرح شهر خاکستر در زمینه‌ای از دود» — خانه به جای هوا.

• «من گره خواهم زد / چشمان را با خورشید / دل ها را با عشق / سایه ها را با آب / شاخه ها را با باد» — چشم به جای نگاه.

همه این مثال‌ها نشان‌دهنده استفاده هوشمندانه از علائق مجاز مرسل هستند.

۳. علاقة سببیت و مسببیّت (علت و معلول) در علائق مجاز مرسل

ذکر سبب و ارادۀ مسبّب (معلول).

نمونه‌ها:

• «حال با پای خودت سر به بیابان بگذار / پیش از آنی که تو را عشق به صحرا بکشد» — پا مجاز از اختیار.

• «فصل ضجه و زنجیر باز هم رقم خورده است / خیره چشم ما تا دور، باز در پی موعود» — ضجه مجاز از شکنجه، زنجیر مجاز از زندانی شدن.

• «لبخند دلچسب شیرینت، آمیزه‌ای پاک / از شیطنت‌های طفلی و خواب جوانی» — خواب مجاز از غفلت.

• «هرچه دیوار، از جا خواهم برکند» — دیوار مجاز از مانع.

۴. علاقة لازمیّت و ملزومیّت در علائق مجاز مرسل

علاقة لازمیّت

چیزی به سبب پیوستگی دائمی با چیز دیگر به کار می‌رود.

نمونه‌ها:

• «ماه» به جای مهتاب (نور ماه)

• «قیمت مردمی کس نشناخت / قدر مردانگی پدید نبود» — قیمت مجاز از ارزش.

• «آه در آینه تنها کدرت خواهد کرد / آه دیگر دمت ای دوست مسیحایی نیست» — دم مجاز از سخن و کلام.

• «تو، عشق را به همه عاشقان می‌آموزی / ستاره را به شب و آسمان می‌آموزی» — ستاره مجاز از نور.

• «دوستان من کجا هستند؟ / روزهاشان پرتقالی باد!» — پرتقالی مجاز از خوش طعم.

علاقة ملزومیّت

ملزوم گفته می‌شود و لازم اراده می‌شود.

نمونه‌ها:

• «راه می‌بینیم در ظلمت من پر از فانوسم» — فانوس ملزوم، نور لازم اراده شده.

• «خوشا اشاعه خورشید در بسیط زمین / صدور نور به هرجا که آسمان تار است» — خورشید مجاز از نور.

این بخش یکی از نمونه‌های کلاسیک علائق مجاز مرسل است.

۵. علاقة ماکانَ و مایکونُ در علائق مجاز مرسل

ماکانَ

لفظ بر چیزی اطلاق می‌شود که در گذشته شامل آن بوده است.

نمونه‌ها:

• «کشته‌ای در پای خود دیدی یقین کردی منم / سایه‌ای بر خاک مهمان شد، گمان کردم تویی» — خاک مجاز از انسان.

• «مادیانی تشنه، سطل شبنم را خواهم آورد» — شبنم مجاز از آب.

مایکونُ

لفظ بر چیزی اطلاق می‌شود که در آینده شامل آن خواهد شد.

نمونه‌ها:

• «ما پزشکان، مهندسان و سیاستمداران را پرورش می‌دهیم» — منظور دانش‌آموزان آینده است.

۶. علاقة جنس یا ماده در علائق مجاز مرسل

جنس چیزی گفته می‌شود و مورد نظر اراده می‌شود.

نمونه‌ها:

• «با امید ساحلی کانجا چراغت روشن است / تخته بیرون می‌برد زین ورطه بی‌پروا دلم» — تخته مجاز از قایق.

• «در نگاهت نقطه‌ی ابهام گنگی بود خاک / ذره‌بین کوچکی در دست‌هایت آفتاب» — خاک مجاز از زمین یا دنیا.

۷. علاقة مجاورت در علائق مجاز مرسل

واژه‌ای به سبب نزدیکی یا مجاورت به جای واژه دیگر استفاده می‌شود.

نمونه‌ها:

• «بر لبش حکمی و، گوید آن حکم / (هیچ کس دم نزند از کم و کاست): / مردگان، آه! بخوابید آرام- / نانم آمادۀ حلوای شماست» — لب مجاز از زبان.

• «از آن حروف درخشان که بر زمرد من / شعاع سوزنی صبح می‌نگاشت به زر» — صبح مجاز از خورشید.

• «هی قطره قطره می‌چکی از پلک‌های شب / نگذار خیسِ قصه شود شهرزادِ شعر» — پلک مجاز از چشم.

نمونه‌های شعر فارسی با علائق مجاز مرسل

• «در چشم تو ای فروغم، صدها ستاره ست لرزان / گرمای تو دُ، رِ، می، فا، در سمفونی درختان» — سبب و مسبب

• «با انعکاس چشم تو من را گره زدند / دور از نگاه مردم و دور از نقاب‌ها / در معجزات تو به غمی تازه می‌رسم / گِل می‌شود به خاک وجودم گلاب‌ها» — نگاه: ظرف و مظروف، خاک: ماکان

• «فضا، فضای سیاهی شد و مرا گم کرد / شبِ سقوطِ من، امن یُجیب می‌خندید»

• «برای دلخوشی اش طعمِ سیب می‌خندید» — لازم و ملزوم

• «مغرور، مردِ شرقیِ پُر ادّعای شهر / قربانی غرور توام، زیر پای شهر» — محل و حال

• «خورشید باش و تیرگی‌ام را خلاصه کن / نوری بپاش همنفسِ ماهپاره‌ها» — لازم و ملزوم، مجاز از روشنایی

• «وقتِ قرارت عقربه‌ها را عقب بکش / با من بمان به خلوتِ این استعاره‌ها» — مجاز جزء و کل

تمامی این مثال‌ها کاربرد واقعی و کلاسیک علائق مجاز مرسل را در شعر فارسی نشان می‌دهند.

جمع‌بندی

علائق مجاز مرسل بسیار متنوع هستند و نوع پیوند و علاقه با توجه به نوع شعر و بیان هر شاعر متفاوت است.
در دوره‌های تخصصی، کاربرد این علایق در شعر و نثر به‌صورت عملی و با مثال‌های متعدد تدریس می‌شود.

آرایۀ مجاز و علائق مجاز مرسل یکی از ابزارهای مهم علم بیان است که به تخیل، زیبایی و تأثیرگذاری شعر می‌افزاید.