انواع وزن «  Meter» شعر در زبان های گوناگون و اشعار فارسی

انواع وزن در زبان های مختلف

وزن عددی Numerical

وزن مبتنی برتساوی تعداد هجاهای هر مصراع (یعنی عامل خاصّی در اینگونه وزن دخیل نیست) وزن اشعار فرانسوی و ایتالیایی و اسپانیایی از اینگونه است.

وزن تکیه ای یا ضربی Accentual

وزن مبتنی بر تکیه ای  که بر هجاها واقع می شود. وزن اشعار انگلیسی و آلمانی چنین است. تکیه امتیازی است که به وسیلۀ تأکید در تلفّظ به یکی از هجاهای کلمه داده می شود.یعنی یکی از هجاهای کلمه بر اثر تکیه قوی تر و مؤکّدتر تلفّظ می شود.

وزن کمّی  Quantitative

وزن مبتنی بر امتداد زمانی، یعنی کمّیت (کوتاهی و بلندی) هجاهاست. وزن شعر فارسی و عربی و سنسکریت و یونانی باستان و لاتین از این دست است.

وزن نواختی  Tonic

وزن برحسب زیر و بمی اصوات (هجاها) مشخّص می شود. وزن شعر چینی و ویتنامی از این قبیل است.در وزن تکیه ای و نواختی، عامل مؤثر نحوۀ تلفّظ یعنی کیفیّت ادای هجاهاست. از این روی به این اوزان، کیفی نیز  می گویند.
پس وزن شعر فارسی وزن کمی است و بر اساس کمّیت (کوتاهی و بلندی) هجاهاست.

انواع وزن در اشعار فارسی

الف) وزن عروضی

در شعر سنتی فارسی ، تکرار منظم هجاهای کوتاه و بلند در مکان های معین  ایجاد وزن می کند  و الگوی این تکرار در تمام مصراعهای یک شعر حفظ می شود که به آن وزن عروضی یا کمی می گویند.
ب) وزن اشعار نیمایی
وزن اشعار نیمایی نیز عروضی است، با این تفاوت که تساوی طول مصاریع و باالطبع ، تساوی تعداد هجاهای مصراعها شرط نیست.

پ) وزن اشعار سپید (شاملویی)

در اشعار سپید، هیچ نظم و تناسب خاصی میان هجاهای کوتاه و بلند نیست، ولی نوعی آهنگ و موسیقی از این گونه اشعار به گوش می خورد که در مجموع آن را از نثر متمایز می کند. پس وزن این گونه اشعار که به «شعر بی وزن» نیز معروفند عروضی نیست.

ت) وزن فهلویات و اشعار عامیانه

وزن این اشعار هم عروضی است، منتها دارای قوانین خا صی  است. که گاه با قوانین عروضی رسمی فرق می کند. در اینگونه اشعار طرز تلفظ کلمات، مسألۀ اساسی است.

وزن شعر در ایران پیش از اسلام

در ایران پیش از اسلام زبان ها و لهجه های متعددی وجود داشت که از آن میان سه زبان فارسی باستان، اوستا و پهلوی از تشخص و رسمیت بیشتری برخوردار بودند.

الف) فارسی باستان یا زبان کتیبه های هخامنشی

در این کتیبه ها هیچ نشانۀ آشکاری  از وجود شعر نیست . لذا بحث وزن در آن منتفی ست.

ب) اوستا

قسمت هایی از اوستا( کتاب مقدس زرتشتیان) از قبیل گاثه ها و یشت ها به صورت شعر است. اوزان این دو کتاب با یکدیگر متفاوت است.

پ) فارسی میانه یا پهلوی

وجود شعر در فارسی میانه (زبان دورۀ اشکانی و ساسانی ) نیز مسلم است. در بندهشن درخت آسوریک ، جاماسب نامه، یادگار زریران و غیره آثاری از شعر پهلوی به جا مانده است و حتی سروده های مانی نیز در دست است.علی رغم کوشش محققان هنوز نتیجه مقنعی دربارۀ چگونگی و مبانی وزن اشعار اوستایی و پهلوی به دست نیامده است. به گمان برخی  وزن شعر در زبان های باستانی ایران تکیه یی بوده است. یعنی شعر بر اساس شمارۀ تکیه ها استوار بود (مانند شعر انگلیسی و آلمانی) ظاهراً در این اوزان تساوی تقریبی تعداد هجاها نقش ثانوی داشته است.

قالب های شعر فارسی  از نظر وزن و قافیه

قالب های شعر فارسی را از دو دیدگاه از نظر وزن و از نظر قافیه می توان تقسیم بندی کرد. شعر از لحاظ وزن بر سه گونه است:

1.شعر آهنگی

شعر آهنگی به شعری گفته می شود که در دو قرینه تنها رعایت آهنگ بشود و هم وزن بودن و یک اندازه بودن تعداد هجاها  شرط نباشد. شعر با این نوع وزن، قدیمی ترین نوع اشعار است مانند سرودهای ودا و مهاباراتا و رامایانا از آثار هندوان و زبور داوود و قسمتهایی از اوستا و…

2.شعر هجائی

اشعار هجائی اشعاری اند که قرینه ها از نظر تعداد هجاها با هم برابر باشند، ولی بلندی و کوتاهی هجاها رعایت نشود، چه بسا که هجاهای بلند در مقابل هجاهای کوتاه قرار گیرند.گاثه های زرتشت و یشت ها، شعر هجائی اند. این نوع شعر در زبان پهلوی نیز معمول بوده و بعد از اسلام تا مدّتی ادامه داشته است. به قول ریپکا در این نوع شعر مبنا بر شمارۀ هجاهاست و کیفیّت هجاها در آن مطرح نیست و بنابر نظر هنینگ مصرع ها دارای قافیه و مبتنی بر تکیه است.

3.شعر عروضی

اشعار عروضی که کامل شدۀ شعر هجائی قدیم است سه شرط اصلی دارد که عبارتند از:
الف)برابر بودن تعداد هجاها
ب) قرار گرفتن هجاهای کوتاه در مقابل هجاهای بلند
پ) رعایت قافیه
که از سه شرط فوق الذّکر دو شرط اوّل، مستقلاً به وزن مربوط می شود.
در مجموع می توان گفت در طول حیات بشر، شعر از جهات لفظی و معنوی دستخوش تحوّلات فراوانی شده امّا از حیث وزن و متعلّقاتش، تحوّلات بسیار اندک و گاه ظریف بوده است.مگر در دوره معاصر، سنّت شکنی نیما و شاعران پس از او، تلقّی از وزن و نحوۀ استفاده از آن را در اشعار با تلقّی قدما از آن متفاوت کرده است.

اوزان دوری (متناوب یا دوپاره)

وزن دوری به مصراعی گفته میشود که بتوان خود آن مصراع را مرکّب از دو نیم مصراع =( پاره) متساوی پنداشت. هر یک از این پاره ها، دو رکن مختلف دارد که عیناً پارۀ دوّم تکرار میشود. در وزن دوری غالباً کلام در پایان پاره (با رکن دوّم) تمام می شود به هر حال در وسط مصراع مکث می کنیم.
وزن دوری فقط متناوب الارکان پیدا می شود و معمولاً این اوزان متناوب الارکان، کامل یعنی شانزده هجائی نیستند.

ذوبحرین (ملوّن)

اشعاری است که بتوان آنها را به دو وزن (و در بعضی از موارد به چند وزن) خواند، این امکان از آنجا به وجود می آید که کلمات شعر دارای ظرفیّت اعمال ضرورات وزنی است:
1.بلند شدن مصوّت کوتاه در آخر کلمه
2.کوتاه شدن مصوّت بلند آخر کلمه پیش از مصوّت دیگر
3.حذف نکردن همزه
ذوبحرین به شعری گفته می شود که بتوان آن را به دو وزن مختلف یا بیشتر خواند. بی آنکه کلمات عوض شود یا تعداد آنها افزایش یا کاهش یابد.
ذوبحرین بیشتر در این اوزان رخ می دهد:
1.مفتعلن مفتعلن فاعلن با فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
2.مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن با مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن
3.فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن با مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن
4.مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن با مستفعلن مفعولن مستفعلن مفعولن
5.اشعار سه وزنی معمولاً در مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن و فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن و مفاعیلن فعلاتن مفاعیلن فعلاتن
6.همچنین اشعار سه وزنی ممکن است در مفتعلن مفتعلن فاعلن و فاعلاتن فاعلاتن فاعلن و مستفعلن مستفعلن فاعلن ساخته شود.
وزن و قافیه ابزارهایی هستند که شاعر در کنار دیگر مسائل، در انحراف زبان خود به سوی زبان ادبی از آن بهره می جوید. وزن و قافیه منجر به تمایز زبان متن از زبان خودکار روزمرّه می شوند و نتیجه اش برجستگی زبان در بُعد آوایی می باشد.

منابع و مآخذ

۱. آشنایی با عروض و قافیه، دکتر سیروس شمیسا.
۲. انواع شعر فارسی، دکتر منصور رستگار فسایی.
۳. وزن و قافیۀ شعر فارسی، دکتر محمدتقی وحیدیان کامیار.