درس  گفتار شانزدهم: مجازآفرینی در شعر

مجاز یکی از مهم‌ترین ابزارهای زیباسازی زبان در شعر و نثر است. شاعران با استفاده از مجاز، معنا را به‌صورت غیرمستقیم، هنرمندانه و خیال‌انگیز منتقل می‌کنند. در این درس با مفهوم مجاز، انواع آن و نمونه‌های شعری آشنا می‌شویم.

مجاز چیست؟

حتماً در گفت‌وگوهای روزمره بارها از مجاز استفاده کرده‌ایم، بدون آن‌که متوجه باشیم.
مثلاً:

• به کسی می‌گوییم: «برام آب بیار»؛ منظورمان یک لیوان آب است.

• برای احترام، به یک نفر می‌گوییم «شما»، در حالی که مخاطب یک نفر است.

• می‌گوییم: «باید براش حمد و سوره بخونم»؛ یعنی سوره‌های حمد و توحید.

• می‌گوییم: «دلم خواست»؛ در حالی که دلِ جسمانی خواستن ندارد، بلکه میل و علاقه منظور است.

• یا می‌گوییم: «باغبان باغچه را آب داد»؛ در حالی که منظور گل‌ها و گیاهان باغچه است.

در همۀ این مثال‌ها، واژه دقیقاً در معنای اصلی خود به کار نرفته، اما نشانه‌هایی وجود دارد که مخاطب را به معنای اصلی هدایت می‌کند.

تعریف مجاز

مجاز در لغت به معنی عبور کردن و گذشتن است و در اصطلاح ادبی، نقطۀ مقابل حقیقت به شمار می‌آید.

حقیقت: نخستین و رایج‌ترین معنایی که از یک واژه به ذهن می‌رسد.
مجاز: به‌کار بردن واژه در معنای غیر اصلی، با وجود علاقه یا قرینه‌ای که مانع برداشت معنای حقیقی می‌شود.

پس در مجاز:

• واژه دقیق و واقعی به کار نرفته است

• اما نشانه‌ای وجود دارد که مخاطب را به معنای درست راهنمایی می‌کند

مجاز شاعرانه چیست؟

به مجازهایی که قدرت تخیل و تصویرپردازی را افزایش می‌دهند و باعث آفرینش تصاویر شاعرانه می‌شوند، مجاز شاعرانه می‌گویند. این نوع مجاز به زیبایی کلام و تأثیرگذاری شعر کمک می‌کند.

ویژگی‌های مجاز شاعرانه

مجاز شاعرانه باید:

1. زیبا، خیال‌انگیز و تصویرساز باشد

2. میان معنای مجازی و معنای حقیقی پیوند و قرینه‌ای روشن داشته باشد

چرا باید در شعر از مجاز استفاده کنیم؟

استفاده از مجاز:

• ذهن خواننده را به جست‌وجو و کشف معنا وا‌می‌دارد

• تأثیر عاطفی و هنری شعر را افزایش می‌دهد

• باعث عمق‌بخشی و ماندگاری شعر می‌شود

انواع مجاز

مجاز از نظر نوع به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱. مجاز لغوی (مرسل)

۲. مجاز عقلی (اسناد مجازی)

مجاز لغوی یا مرسل چیست؟

در مجاز لغوی، یک واژه در معنای غیر اصلی خود به کار می‌رود. برخی استادان ادبیات، آن را نزدیک به استعاره می‌دانند؛ اما تفاوت مهم این است که در مجاز علاقه و قرینه‌ای مشخص وجود دارد که ما را به معنای اصلی راهنمایی می‌کند.

مثال: «نرگس» که نام یک گل است، به‌جای چشم به کار می‌رود.

(انواع مجاز لغوی بر اساس علاقه، در درس بعدی بررسی می‌شود.)

مجاز عقلی یا اسناد مجازی چیست؟

در مجاز عقلی، مجاز فقط در یک واژه نیست، بلکه در ترکیب یا جمله رخ می‌دهد. شاعر کاری انسانی یا طبیعی را به چیزی نسبت می‌دهد که در واقع نمی‌تواند آن کار را انجام دهد.

مثال‌های رایج:

• گریه کردن ابر

• خندیدن گل

• سخن گفتن باد

این نوع مجاز در آرایه‌های تشخیص و اغراق بسیار دیده می‌شود.

نمونه‌های مجاز عقلی در شعر فارسی

سهراب سپهری

«فتح یک قرن به دست یک شعر
فتح یک باغ به دست یک سار»

اسناد مجازی به شعر و سار→ فتح کردن به «شعر» نسبت داده شده، نه به شاعر.

«نردبان از سر دیوار بلند،
صبح را روی زمین می‌آرد»

اسناد مجازی به نردبان→ «زمین آوردن صبح» به نردبان نسبت داده شده است.

فروغ فرخزاد

«تمام روز نگاه من
به چشم‌های زندگیم خیره گشته بود
به آن دو چشم مضطرب ترسان
که از نگاه ثابت من می‌گریختند
و چون دروغگویان
به انزوای بی‌خطر پناه می‌آورند»

اسناد مجازی به زندگی

«حیاط خانهٔ ما تنهاست
حیاط خانهٔ ما
در انتظار بارش یک ابر ناشناس
خمیازه می‌کشد»

اسناد مجازی به حیاط

مهدی اخوان ثالث

«باغ بی‌برگی که می‌گوید که زیبا نیست؟
…
پادشاه فصل‌ها، پاییز»

اسناد مجازی به پاییز

حمید مصدق

«دشت‌ها نام تو را می‌گویند
کوه‌ها شعر مرا می‌خوانند
کوه باید شد و ماند
رود باید شد و رفت
دشت باید شد و خواند»

اسناد مجازی به کوه و دشت

نمونه‌های دیگر

«هنگامۀ نیاز کمی طعم بوسه شو
بر روی گیسوان شبم عطر یاس باش…»

اسناد مجازی به شب

و غزل بلند پایانی که در آن «غزل» به‌عنوان موجودی زنده خطاب می‌شود و نمونه‌ای کامل از اسناد مجازی و تشخیص است.

جمع‌بندی

آرایۀ مجاز یکی از آرایه‌های مهم علم بیان است که با ایجاد تصویر، تخیل و معناهای غیرمستقیم، به زیبایی و تأثیر شعر می‌افزاید. شناخت مجاز، گامی اساسی در درک عمیق شعر فارسی و آفرینش هنرمندانه زبان است.