ادبیات حماسی (Epic)

حماسه در لغت به معنای دلاوری، شجاعت، رجز و نوعی شعر است كه در آن از جنگ‌ها و دلاوری‌ها سخن می‌رود. به تعبیر ارسطو، حماسه نوعی تقلید و محاكات است به وسیله وزن كه از احوال و اطوار مردان بزرگ و جدی به عمل می‌آید.
حماسه یکی از انواع ادبی و در اصطلاح روایتی است داستانی از تاریخ تخیلی یك ملت كه با قهرمانی‌ها و اعمال و حوادث خارق العاده در می‌آمیزد، ویژگی اصلی حماسه، تخیلی بودن و شکل داستانی آن است. وجود انسان‌های آرمانی و برتر كه از نظر نیروی جسمانی و معنوی برگزیده و ممتاز هستند، از دیگر ویژگی‌های حماسه به شمار می‌آید. در حماسه رویداد‌های غیرطبیعی و خلاف عادت فراوان دیده می‌شود و همین رویدادهاست كه می‌تواند آرمان‌ها و آرزو‌های بزرگ ملتی را در زمینه‌های مذهبی، اخلاقی و نظام اجتماعی نشان دهد و عقاید كلی آن ملت را دربارۀ مسائل اصلی انسانی مانند آفرینش، زندگی، مرگ و جز آن بیان كند.
حماسه نوعی از اشعار وصفی است كه مبتنی بر توصیف اعمال پهلوانی و مردانگی‌ها و افتخارات و بزرگی‌های قومی یا فردی است. به نحوی كه شامل مظاهر مختلف زندگی آنان گردد. در شعر حماسی دسته‌ای از اعمال پهلوانی خواه از یك ملت باشد و خواه از یك فرد، به صورت داستان و یا داستان‌هایی در می‌آید كه ترتیب و نظم از همه جای آن آشکار است، از نقطه یا نقاطی آغاز می‌شود و به نقطه یا نقاطی پایان می‌پذیرد، ناقص و ابتر نمی‌ماند و خواننده می‌تواند با خواندن آن داستان از مقدمات آغاز كند و به نتایجی دست یابد.
در یك منظومۀ حماسی، شاعر عواطف شخصی خویش را در اصل داستان وارد نمی‌كند و آن را به پیروی از‌ امیال خویش تغییر نمی‌دهد و به شکلی تازه در نمی‌آورد و به همین منوال به سرگذشت و یا شرح قهرمانی‌های پهلوانان و كسانی كه توصیف می‌كند هرگز دخالتی نمی‌ورزد و به نام خود و آرزوی خویش در مورد او داوری نمی‌كند چنانکه در شاهنامه و دیگر منظومه‌های حماسی می‌بینیم.
حماسه شعر بلند روایی است دربارۀ رفتار و کردار پهلوانان، رویداد‌های قهرمانی و افتخار آمیز، در حیات باستانی یک ملت که می‌توان اعمال پهلوانی یک ملت یا یک فرد باشد. سبک بیانش رسمی و رفیع است و از نقطه‌ای آغاز می‌شود و به نقطه یا نقاطی پایان می‌پذیرد؛ ناقص و ابتر نیست. و خواننده می‌تواند با خواندن آن از مقدماتی آغاز کند و به نتایجی دست یابد. موضوع سخن در آن امر جلیل و مهمی است که سراسر افراد ملتی در اعصار مختلف در آن دخیل و ذی نفع باشند؛ مانند مشکلات و حوائج مهم ملی از قبیل مسألة تشکیل ملیت و تحصیل استقلال و دفاع از دشمنان اصلی و امثال این، چنانکه در شاهنامه و حماسه‌های ملی جهان ملاحظه می‌شود و یا شکل فلسفی مانند مسألۀ خیر و شر در قطعاتی از اوستا و بهشت گمشده و بهشت مردود میلتون.
 این گستردگی حوزۀ حماسه به آن این امکان را داده که از نظر محتوا بسیط باشد یا مرکب، وصف سیرت باشد یا بیان واقعه‌ای درد‌ انگیز؛ این نوع نیز مانند تراژدی هم به دگرگونی حاجت دارد، هم به بازشناخت و هم در آن ذکر واقعۀ درد‌انگیز در کار است. گذشته از این‌ها باید‌ اندیشه و گفتار آن هم خوب باشد. ازاین رو است که حماسه را والاترین انواع می ­دانستند؛ زیرا به نظر آنان، حماسه جامع انواع دیگر بود.

تاریخچۀ حماسه

حماسه زاییدۀ وجدان جمعی مردم یك ملت است پس آفرینندۀ خاصی ندارد و انتقال‌ دهندگان نیز قوالان و سرایندگان گمنام بوده‌اند. ظاهراً نخستین تلاش برای گردآوری افسانه‌های حماسه و ملی ایران در زمان انوشیروان پادشاه ساسانی صورت گرفت. او دستور داد تا قصه‌های ملی كهن را درباره پادشاه باستان از سراسر ایالت‌های امپراتوری گردآورند و در كتابخانه‌اش نگهدارند.
حماسه از نظر شکل‌شناسی نوعی خاص از ادبیات است كه علی رغم تصور عمومی تنها از پیوند زدن داستان‌های كهن قومی به حاصل نیامده است.
حماسه از قدیمی‌ترین و مهیج‌ ترین انواع ادبی است. حماسه در شرح تاریخ قبل از دوران تاریخی است. گزارشی است از اوضاع و احوال روزگاران نخست و تاریخ صدر جهان در روزگار مردمان نخستین را ترسیم می‌كند. حماسه شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه كه تاریخ و اساطیر، خیال و حقیقت به هم آمیخته و شاعر مورخ ملت است. حماسه‌های قدیمی بیشـتر منظومه‌اند، اشعار روایی (منظومه) هستند كه در آن‌ها دربارۀ مسائل جدی زندگی مردم باستان با سبکی عالی و فاخر سخن گفته شده است. ارسطو می‌گوید هم حماسه و هم تراژدی محاكات منظوم اعمال جدی هستند و آن‌ها را انواع عالی می‌خواند.

انواع حماسه

حماسه را می‌توان به طبقات مختلف طبقه‌بندی كرد در یك طبقه می‌توان حماسه را بر دو نوع دانست نوع نخست حماسه‌های منثور، نوع دوم حماسه‌های منظوم،
حماسه‌های منثور به نثر نگاشته شده است كه در متون ادبی كمتر از این نوع حماسه می‌یابیم. از حماسه‌های منثور می‌توان به حماسه‌های كارنامۀ اردشیر بابکان به زبان پهلوی و شاهنامه ابوالمؤید بلخی و شاهنامه ابومنصوری و داستان‌ های اسکندر نامه، داراب نامه اشاره نمود.
حماسه‌های منظوم به صورت شعر بوده و غالب آثار حماسی را از این نوع تشکیل می‌دهند. اغلب منظومه‌های حماسی فارسی در قالب مثنوی سروده شده‌اند مانند شاهنامه فردوسی. در دیگر زبان‌ها در زمینه حماسه‌های منظوم می‌ توان در زبان هندی مهابهارات و در ادبیات یونانی، ایلیاد و ادیسه را نام برد.

اشعار حماسی

اشعار حماسی خود به چندین دسته تقسیم می‌شوند كه عبارتند از:

۱. حماسه اساطیری

این گونه حماسه‌ها مربوط به دوران ماقبل تاریخ و بر مبنای اساطیری شکل گرفته است. مثل حماسه سومری گیل گمش و بخش اول شاهنامه فردوسی. قسمت‌هایی از ایلیاد و ادیسه، قسمت‌هایی از تورات، رامایانا ومهابهارتا را هم می‌توان جزء حماسه‌های اساطیری دانست.

۲. حماسه‌های پهلوانی

كه در آن از زندگی پهلوانان سخن رفته است. حماسه پهلوانی ممکن است جنبۀ اساطیری داشته باشد. مثل زندگی رستم در شاهنامه وممکن است جنبۀ تاریخی داشته باشد مثل ظفرنامه حمدالله مستوفی و شهنشه نامه صبا كه قهرمانان آن‌ها وجود تاریخی داشته‌اند. البتـه گاهی نمی‌توان ردپای قهرمان را دقیقاً در تاریخ جستجو كرد. در حماسه پهلوانی، قهرمان معمولاً یك پهلوان مردمی است و برای او مرگ بهتر از ننگ است.

۳. حماسه دینی یا مذهبی

در این نوع حماسه، قهرمان یکی از رجال مذهبی است و ساخت آن بر مبنای اصول یکی از مذاهب است. نظیر كمدی الهی دانته، خاوران نامه ابن حسام (شاعر قرن نهم)، خداوند نامه ملك الشعرای صبای كاشانی.

۴. حماسه عرفانی

مخصوص ادبیات عرفانی است. در اینگونه حماسه، قهرمانان بعد از شکست دادن دیو نفـس و طی سفری مخاطره‌انگیز به پیروزی كه همانا حصول جاودانگی از طریق فنـافی االله است، دست می‌یابد. مانند حماسۀ تذكره الاولیا شیخ عطار نیشابوری. منطق الطیر هم یك حماسه عرفانی است. منتها به شیوه تمثیلی سروده شده است.

اهمیت ادبیات حماسی

از آن جا كه قهرمانان داستان‌ های حماسه نقش آفرین رخداد‌های شکوهمند رزمی و دلاوری هستند، كه در راه پاسداری از آب و خاک فرهنگ، اخلاق و ارزش‌های معنوی چـون آزادی، عـدالت خواهی كرامت انسانی و دیگر مکارم بشری می‌كوشند و از لحاظ جهان بینی، اعتقادات دینی و آداب و رسوم، نمایندگان مردم خود نیز هستند و حماسه‌های ملی، تاریخی و مذهبی ملت های كهنسـال و فرهنگ مدار پاسدار حرمت‌ها، آرزو‌ها و افتخارات ملی و دینی و آیین گرایی آنان نیز هست. به علاوه شعر حماسی بدین جهت از جالب‌ترین و سازنده‌ترین انواع سخن منظوم به حساب می‌آید. چون در واقع به منزله آیینه‌ای است كه تصویر بزرگی‌ها، منش‌های نیك، سنت‌ها و پای بندی‌های آن ملت ها را در آن‌ها مشاهده كرد.

منابع و مآخذ

۱. انواع ادبی، دکتر سیروس شمیسا.
۲. انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، دکتر حسین رزمجو.
۳. حماسه در رمز و راز ملّی. محمد مختاری.
۴. حماسه سرایی در ایران، دکتر ذبیح الله صفا.