درس گفتار ششم: تضمین در شعر

تضمین در شعر چیست؟

شاید بارها دیده باشید که بعضی افراد هنگام صحبت، برای توضیح بهتر یا تأکید، بخشی از یک بیت مشهور را به زبان می‌آورند. مثلاً وقتی کسی آزار می‌دهد، این بیت مشهور سعدی را می‌خوانند:

«گاوان و خران باربردار / به ز آدمیان مردم‌آزار»

یا برای توصیه به مهربانی از فردوسی می‌گویند:

«میازار موری که دانه‌کش است / که جان دارد و جان شیرین خوش است»

اگر همین کار در شعر اتفاق بیفتد—یعنی شاعر بیتی، مصرعی، آیه، حدیث یا سخنی مشهور را در میان شعر خود بیاورد—به این کار تضمین می‌گویند.

تعریف تضمین:
تضمین آوردن آیه، حدیث، سخن مشهور یا بیت شاعری دیگر در میان شعر است. اگر شاعر همهٔ یک بیت یا مصراع را از شاعر دیگری نقل کند، این کار تضمین نامیده می‌شود. همچنین آوردن ضرب‌المثل‌ها و سخنان معروف نیز نوعی تضمین محسوب می‌شود.

چرا باید از تضمین در شعر استفاده کنیم؟

استفاده از تضمین چند مزیت مهم دارد:

• به شعر تنوع و زیبایی می‌بخشد.

• ایجاز ایجاد می‌کند؛ یعنی مفهومی طولانی را با یک بیت خلاصه بیان می‌کنیم.

• دانش و مطالعات شاعر را نشان می‌دهد.

• باعث ارتباط بهتر مخاطب با شعر می‌شود چون با ابیات آشنا احساس نزدیکی می‌کند.

نکات مهم در تضمین

۱. ذکر نام شاعر

اگر بیت تضمین‌شده بسیار مشهور باشد، نیازی نیست نام شاعر را بیاورید؛
اما اگر چندان شناخته‌شده نباشد، بهتر است در شعر یا در پاورقی، نام شاعر ذکر شود.

۲. استفاده از گیومه

بیت یا مصرعی که عیناً از دیگران نقل می‌شود، باید در گیومه «…» قرار گیرد تا از متن شما جدا شود.

۳. تناسب شعری

تضمین باید در شعر طبیعی و هماهنگ بیاید، نه به صورت قطعه‌ای جدا یا وصله‌گونه.

نمونه‌های تضمین در شعر

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم (حافظ)

اگر این کهکشان از هم نمی‌پاشد/ وگر این آسمان در هم نمی‌ریزد/
بیا تا ما فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم/
به شادی گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
(فریدون مشیری)

هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید
در رهگذار باد نگهبان لاله بود (حافظ)

از دور عابری، / با سوزناک زمزمه‌ای، گرمِ ناله بود /
«هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید / در رهگذارِ باد، نگهبانِ لاله بود» (حمید مصدق)

بنال بلبل اگر با منت سر یاریست
که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست (حافظ)

به پاسخم غزلی ساز کن که حافظ گفت:
«بنال بلبل اگر با منت سر یاری است» (سیمین بهبهانی)

نمونه‌های دیگر تضمین

«هر گَه که دل به عشق دهی خوش دمی بود
در کارِ خیر حاجتِ هیچ استخاره نیست»

در من تفألی بزن و حسرتم ببین
در کار خیر عشق نکن استخاره‌ها

«الف، لام، میم»

بر بالِ جبرئیل الف و لام و میم بود
عطری محمدی، نفسی در نسیم بود

«از تهی سرشار / جویبار لحظه‌ها جاریست»

در تقلای بودن و نبودن/ در تشنگی جرعه‌ای از هوای تو/ من نشسته‌ام/ و «جویبار لحظه‌ها جاریست»

انواع تضمین

۱. تضمین حل

در تضمین حل، شاعر مفهوم یا مضمون بیت مشهور را در شعر خود حل می‌کند، بدون آنکه عین عبارت را بیاورد.

2. تضمین درج

در این نوع، شاعر عین بیت یا مصراع را در شعر قرار می‌دهد. چون دقیقاً همان عبارت درج می‌شود، به آن «درج» می‌گویند.

تفاوت تلمیح و تضمین

• تلمیح: اشارهٔ غیرمستقیم به داستان، آیه، حدیث، افسانه یا واقعه‌ای مشهور.

• تضمین: آوردن مستقیم آیه، حدیث، بیت یا سخن مشهور به همان صورت اصلی.

تضمین چه نقشی در زیبایی شعر دارد؟

تضمین یکی از مباحث بدیع معنوی است و به:

• زیبایی و گیرایی شعر

• افزایش بار معنایی

• ایجاز و فشردگی کلام کمک زیادی می‌کند.

چگونه در شعر تضمین‌های زیباتر بسازیم؟

برای اینکه تضمین‌های زیبا و تأثیرگذار بنویسید:

• شعر زیاد بخوانید.

• یک دفتر مخصوص ابیات زیبا و مشهور برای خودتان درست کنید.

• هر جا بیت زیبایی دیدید—در کتاب، شبکه‌های اجتماعی، بنرهای شهری—حتماً یادداشت کنید.

• این کار علاوه بر کمک به تضمین، واژگان شاعرانهٔ شما را نیز غنی‌تر می‌کند.