درس گفتار هشتم: تجسم آفرینی در شعر؛ چگونه شعر را به تصویر تبدیل کنیم؟

شاید شما هم هنگام خواندن بعضی شعرها احساس کرده باشید که در حال تماشای یک تابلوی نقاشی هستید. این همان چیزی است که به آن تجسم آفرینی در شعر می‌گویند. شاعر با استفاده از تصویرسازی، فضایی می‌سازد که خواننده بتواند آن را در ذهن خود مثل یک عکس یا صحنه واقعی ببیند.

برای مثال، حافظ در این بیت تصویری فوق‌العاده  از دریایی طوفانی ارائه می‌دهد:

«شبِ تاریک و بیمِ موج و گردابی چنین هایل/
کجا دانند حالِ ما سبکبارانِ ساحل‌ها»

یا منزوی در این بیت فضای لطیف بهاری را در برابر چشم ما قرار می‌دهد:

«تو آمدی و بهار آمد و درخت هُلو
شکوفه کرد دوباره به شوق آمدنت»

در هر دو نمونه، خواننده یک تصویر واقعی را در ذهن خود مجسم می‌کند.

تجسم آفرینی در شعر چیست؟

تجسم آفرینی در شعر یعنی شاعر با کمک واژه‌ها و تشبیه‌ها، صحنه‌ای تصویری می‌سازد؛ صحنه‌ای که مانند یک نقاشی می‌توان آن را دید، حس کرد یا حتی در آن قدم گذاشت.

وقتی یک بیت یا مصراع حالت یک قاب تصویری پیدا می‌کند، می‌گوییم شاعر تجسم آفرینی کرده است.

چرا باید در شعر تجسم آفرینی کنیم؟

تجسم آفرینی باعث می‌شود شعر:

• تأثیرگذارتر و احساسی‌تر شود

• تخیل خواننده را فعال کند

• معنا و فضا را بهتر منتقل کند

• زیبایی و عمق بیشتری پیدا کند

مثلاً در این بیت زیبا از منزوی:

«چه سرنوشت غم‌انگیزی، که کرم کوچک ابریشم
تمام عمر قفس می‌بافت، ولی به فکر پریدن بود»

خواننده به‌وضوح یک کرم ابریشم در حال پیله‌بافی را در ذهن می‌بیند.

یا در شعر شیون فومنی، شاعر تصویری باشکوه از صحرا به ما نشان می‌دهد:

«چیزی دمیده در من زان چشم سایه گستر
چیزی شبیه صحرا، در بادهای خاموش»

و فروغ فرخزاد تصویری شاعرانه و خیال‌انگیز از یک پری دریایی ترسیم می‌کند:

«من/ پری کوچک غمگینی را/ می‌شناسم که در اقیانوسی مسکن دارد/ و دلش را در یک نی‌لبک چوبین/ می‌نوازد آرام، آرام…»

نمونه‌هایی از این هنر شاعرانه:

تصویر ساحل و دریای طوفانی

«لنگر زدی به ساحل ِ شن‌ریزِ خاطرات
طوفان وزید و فاصله‌ات را شتاب داد»

تصویر کودکی و شادی بازی

«بر سال‌های کودکی‌ام بستنی ببخش
از شوقِ تاب و سُرسُره‌بازی عبور کن»

تصویر رفتن مسافر

«پنجرۀ گشودۀ پاییز/ در فصل پرواز تو/انتظار و اضطراب اتاق/ در دلتنگی چمدان/ و بغض آینه/ در چشم‌های خیس من»

همه این نمونه‌ها قدرت تصویرسازی شاعر را نمایش می‌دهند.

چگونه می‌توان تجسم شاعرانه ایجاد کرد؟

برای تقویت تجسم آفرینی در شعر، شاعر باید:

۱. تخیل خود را تقویت کند

قبل از نوشتن شعر، صحنه را در ذهنش واضح تصور کند؛ انگار دارد آن را تماشا می‌کند.

۲. از واژگان دقیق و شاعرانه استفاده کند

هرچه انتخاب واژه‌ها هنرمندانه‌تر باشد، تصویر نیز زنده‌تر می‌شود.

۳. احساس را با تصویر ترکیب کند

تصویر بدون احساس، سرد است. شاعر باید حس خود را با تصویر ترکیب  کند.

۴. تمرین دیدن و تجسم کردن انجام دهد

یعنی قبل از نوشتن، محیط، اشیا، رنگ‌ها و حالات را در ذهن مجسم کند.

اگر شاعر بتواند تخیل خود را فعال کند و واژگان زیبا و دقیق انتخاب نماید، بدون شک می‌تواند تصویرسازی قوی و تجسم آفرینی چشمگیر در شعر ایجاد کند.