درس گفتار چهاردهم: حسن تعلیل در شعر

حسن تعلیل در شعر چیست؟

حسن تعلیل در شعر یکی از آرایه‌های ادبی زیبا و خیال‌انگیز است. در زندگی روزمره نیز مثال‌هایی شبیه آن وجود دارد:

• می‌گوییم کلاغ خبر می‌برد، قاصدک خبر می‌آورد، کوه جواب فریاد را می‌دهد

• یا می‌گوییم فلانی سنگ صبور است

• در افسانه‌های شمالی می‌گویند داروگ خبر باران را می‌آورد

واضح است که این موارد واقعی نیستند. این نسبت‌ها، علت‌های خیالی و شاعرانه هستند.
در شعر، به چنین دلیل‌سازی‌های هنری حُسن تعلیل گفته می‌شود.

«حُسن» به معنای زیبایی و «تعلیل» به معنای علت آوردن است؛
پس حسن تعلیل یعنی آوردن علتی زیبا و تخیلی برای یک پدیده یا رویداد.

تعریف حسن تعلیل

حسن تعلیل یعنی شاعر با استفاده از قدرت تخیل خود برای یک پدیده یا رویداد، دلیلی ادعایی، لطیف و شاعرانه بیاورد؛ دلیلی که ممکن است واقعی نباشد اما زیبا و اثرگذار است.

چرا در شعر از حسن تعلیل استفاده می‌کنیم؟

حسن تعلیل به شعر کمک می‌کند تا:

• تخیل شاعرانه تقویت شود

• تصاویر شعری زیبا و برجسته شوند

• قدرت هنری شاعر نمایان شود

نکات مهم در کاربرد حسن تعلیل

برای حسن تعلیل موفق، لازم است که:

1. جنبۀ تخیلی داشته باشد

2. لطیف و زیبا باشد

3. میان علت شاعرانه و پدیده، شباهت معنایی وجود داشته باشد

4. قدرت اغنای مخاطب را داشته باشد

نمونه‌هایی از حسن تعلیل در شعر

شاملو

شاعر با عاشق بودن مردگان گورستان، در گورستان می‌خواند و زیباترین سرودها را اجرا می‌کند.

«در خلوت روشن با تو گریسته ام برای خاطر زندگان/و در گورستان تاریک با تو خوانده ام زیباترین سرودها را/ زیرا که مردگان این سال عاشقترین زندگان بوده اند» 

حسن تعلیل : علت خواندن در گورستان « عاشق بودن مردگان گورستان»

شاعر با عاشق بودن خود، روئینه‌تن است و هیچ شکست نمی‌تواند بر او غلبه کند.

«من و تو یکی شوریم/ از هر شعله‌ای برتر/که هیچ گاه شکست را بر ما چیرگی نیست/چرا که از عشق روئینه‌تنیم» شاملو

حسن تعلیل : علت روئینه تن بودن : عاشق بودن شاعر

منزوی

شوق آمدن معشوق باعث می‌شود درخت هلو دوباره شکوفه کند.

«تو آمدی و بهار آمد و درخت هلو
شکوفه کرد دوباره به شوق آمدنت» منزوی

حسن تعلیل در شکوفه کردن درخت هلو : شوق آمدن معشوق

حضور عریان معشوق باعث می‌شود برکه در حال خوش باشد.

حاصل جمع آب و تن تو ، ضرب در وقت تن شستن تو

این سه منهای پیراهن تو، برکه را کرده حالی به حالی»  منزوی

 حسن تعلیل در حال خوش برکه : حضور عریان معشوق

فروغ

شاعر با بیان سخنان اندوهبار، باعث می‌شود آینه بشکند.

«من خیره به آینه و او گوش به من داشت

گفتم که چه سان حل کنی این مشکل ما را

بشکست و فغان کرد که از شرح غم خویش

ای زن چه بگویم که شکستی دل ما را» فروغ

 حسن تعلیل در شکستن آینه : سخنان اندوهبار شاعر

میلاد عرفان‌پور

عاشق شدن بهار باعث می‌شود پاییز زرد به نظر برسد.

«عاشق نشـدی وگرنه می فهمیدی
پاییز بهاری‌ست که عاشق شده است» میلاد عرفان پور

حسن تعلیل در زردی پاییز: عاشق شدن بهار

پاره‌های سینۀ شاعر باعث می‌شود انارها در تپۀ زائرسرای شهر روییده شوند.

از پاره های سینۀ من دو انار ِسرخ

روییده است تپۀ زائرسرای شهر

حسن تعلیل  در روئیدن انار: پاره های سینۀ شاعر   

عشق معشوق باعث می‌شود نگین گوشواره‌ها درخشان و ارزشمند شوند.

آه ای عقیق زاده و حِرزِ غرور ِمن

عشقت نگین ِ قیمتی ِگوشواره ها

حسن تعلیل در نگین گوشواره ها: عشق معشوق

حضور معشوق باعث می‌شود جریان سال و ماه شاعر زنده و پرانرژی باشد.

نزدیکتر بیا که مرا زنده تر کنی

جریان گرفته از نفست سال و ماه ِمن

حسن تعلیل در جریان سال و ماه شاعر: حضور معشوق

بوسه‌های شاعر باعث می‌شود شراب قرمز و فشرده شود.

طعم شراب می چکد  از بوسه های من

قرمزترین فشردۀ انگورها منم

حسن تعلیل در سرخی شراب: «بوسه های شاعر»

جمع‌بندی

صنعت حسن تعلیل یکی از صنایع علم بدیع معنوی در ادبیات است و به تخیل و زیبایی شعر می‌افزاید.

شاعر با استفاده از حسن تعلیل، علت‌هایی تخیلی و شاعرانه برای رویدادها و پدیده‌ها ارائه می‌دهد. این آرایه به زیبایی، تخیل و تأثیرگذاری شعر می‌افزاید و قدرت شاعر در بیان هنری را افزایش می‌دهد.