درس گفتار هفتم: ارسال المثل در شعر

ارسال المثل چیست؟

دوستان، حتماً همهٔ شما با ضرب‌المثل آشنا هستید و شاید برخی از آن‌ها را حفظ کرده‌اید؛ مثل:

• «یه آشی برات بپزم، روش یه وجب روغن داشته باشه»

• «جوجه‌ها رو آخر پاییز می‌شمارند»

مردم این ضرب‌المثل‌ها را ساخته و استفاده می‌کنند. برخی ابیات مشهور شاعران هم آن‌قدر در زبان مردم تکرار شده‌اند که به ضرب‌المثل تبدیل شده‌اند؛ مثل:

• سعدی: «پسر نوح با بدان بنشست / خاندان نبوتش گم شد»

• حافظ: «بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین / کاین اشارت ز جهان ما را بس»

در ارسال مثل، شاعر یک مثال یا مصداق برای اثبات حرف خود می‌آورد و خواننده را مستقیم با مفهوم مواجه می‌کند تا کلام تأثیر بیشتری داشته باشد.

ضرب‌المثل چیست؟

ضرب‌المثل یا زبانزد، نوعی بیان است که معمولاً داستانی پندآموز پشت آن وجود دارد. حتی اگر برخی داستان‌ها فراموش شده باشند یا مردم پیشینهٔ بعضی از امثال را ندانند، آن‌ها باز هم ضرب‌المثل‌ها را استفاده می‌کنند و در گفتار یا نوشته‌های خود می‌آورند.

ضرب‌المثل منظوم چیست؟

برخی ابیات مشهور شاعران به دلیل مقبولیت عام در ذهن و زبان مردم باقی مانده و به ضرب‌المثل تبدیل شده‌اند. حافظ و سعدی از شاعران قدیمی هستند که برخی از ابیات‌شان به این صورت درآمده‌اند.

چرا باید از ارسال مثل در شعر استفاده کنیم؟

ارسال مثل باعث ایجاز و تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطب می‌شود:

• ایجاز: بیان مفاهیم طولانی به صورت مختصر و کوتاه

• تقویت درک مخاطب: پیام شعر سریع‌تر و بهتر منتقل می‌شود

• زیبایی و گیرایی شعر: ضرب‌المثل‌ها عمق و جذابیت بیشتری به شعر می‌دهند

نمونه‌های ارسال مثل در شعر

• طاهره صفارزاده:
  «… و نقش ظرف / نقشه ی فرداست / فردا که روز ازنو روزی از نو»

• شهریار:
  «جز وصف رویت ای گل، در پشت سر نگویم / روکن به هر که خواهی، گل پشت و رو ندارد.»

• نیما:
  «من چهره‌ام گرفته / من قایقم نشسته به خشکی / مقصود من ز حرفم معلوم بر شماست / یک دست بی‌صداست.»

• اخوان:
  «موج‌ها خوابیده‌اند آرام و رام / طبل طوفان از نوا افتاده است / چشمه‌های شعله‌ور خشکیده‌اند / آب‌ها از آسیا افتاده است.»

• بهمنی:
  «از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر / یادگاری که در این گنبد دوار بماند»
  «صدایی از صدای عشق خوشتر نیست حافظ گفت / اگرچه بر صدایش زخم‌ها زد تیغ تاتاری»

• حافظ:
  «بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین / کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس»

• شفیعی کدکنی:
  «بر لب عمر نشستن، گذر جوی ندیدن / لحظة خویشتن از خویش زدودن / لحظة ناب سرودن»

مثال‌های ضرب‌المثل و کاربرد آن‌ها

• چشمش شور است: کسی که چشم گیرا دارد و باعث آسیب دیگران می‌شود:
  «به خاک خفته طراوت در این سرابِ غریب / و چشمِ شورِ زمانه به ماهِ تیر گرفت»

• از آسمان آبی و دلگیر عمر من / باران چکیده است به چشمانِ شور تو

• به خاک سیاه نشاندن:
  «به جای خاک سیاه روی ابر بنشانم / نفس از این همه شب‌های سرد و دیر گرفت»

• یک پا پیش و یک پا پس گذاشتن: یعنی بین دو راهی بودن:
  «در ازدحام عشق / در رفت و آمد تردید / یک پا پیش / و یک پا پس / تو و بی‌خیالی / من و یک عمر انتظار»

تفاوت ارسال مثل با تلمیح

• تلمیح: شاعر فقط به داستان یا مثلی ظریف اشاره می‌کند.

• ارسال مثل: شاعر ضرب‌المثل را به طور کامل در شعر می‌آورد.

ارسال مثل یکی از مباحث علم بدیع معنوی است و به زیبایی و تأثیر کلام در شعر کمک می‌کند.

منابع یادگیری و تمرین

• یکی از کتاب‌های عالی برای یادگیری امثال و حکم، کتاب امثال و حکم علامه دهخدا است.

• همچنین می‌توانید با جست‌وجو در اینترنت مجموعه‌ای عظیم از ضرب‌المثل‌ها پیدا کنید و شعرهای خود را زیباتر بسازید.