درس  گفتار سیزدهم: حس آمیزی در شعر

حس آمیزی در شعر چیست؟

حس آمیزی در شعر یکی از آرایه‌های ادبی مهم است که در آن دو یا چند حس با یکدیگر ترکیب می‌شوند. جالب است بدانیم که ما در زندگی روزمره نیز ناخودآگاه از حس‌آمیزی استفاده می‌کنیم.
مثلاً می‌گوییم: «زندگی شیرین است»، «چه خاطرات تلخی»، «چه بوی خوشمزه‌ای دارد» یا هنگام خرید عطر می‌گوییم: «عطرش شیرین باشد» یا «بوی تلخی بدهد».

در واقع نه زندگی را می‌توان چشید و نه عطر واقعاً شیرین یا تلخ است؛ بلکه ما حس چشایی را با مفاهیم ذهنی یا حس بویایی ترکیب می‌کنیم. این آمیختگی حواس وقتی به‌صورت هنری در شعر به کار می‌رود، حس‌آمیزی نام دارد.

تعریف حس آمیزی

حس‌آمیزی، آمیختن دو یا چند حس در شعر است؛ به‌گونه‌ای که با ایجاد موسیقی معنوی، به تأثیر سخن می‌افزاید و سبب زیبایی آن می‌شود.

از چه حواسـی در حس آمیزی استفاده می‌شود؟

در حس‌آمیزی می‌توان از حواس پنج‌گانه استفاده کرد:

• شنوایی

• بویایی

• چشایی

• بینایی

• لامسه

همچنین می‌توان این حواس را با امور ذهنی و انتزاعی مانند عشق، زمان، مرگ، غربت و… ترکیب کرد.

چرا در شعر از حس آمیزی استفاده می‌کنیم؟

حس‌آمیزی باعث می‌شود:

• تصویرهای شعری زیباتر و برجسته‌تر شوند

• عاطفه شاعر بهتر منتقل شود

• تأثیر شعر بر خواننده افزایش یابد

نمونه‌هایی از حس آمیزی در شعر

حسی به حسی

«شراب‌ چشم‌های تو مرا خواهد‌گرفت از من
اگر پیمانه‌ای از آن به چشمانم بنوشانی» — منزوی
شراب چشم → چشایی + بینایی

«با تو لیک ای عطر سبز سایه‌پرورده…» — اخوان
عطر سبز → بویایی + بینایی

«و در فضای شیمیایی بعد از طلوع
تنها صداست
صدا که ذوب ذره‌های زمان خواهد شد» — فروغ
ذوب شدن صدا → شنوایی + لامسه

حسی به انتزاعی

«در لحظه
به تو دست می‌سایم و جهان را درمی‌یابم
به تو می‌اندیشم
و زمان را لمس می‌کنم…» — شاملو
لمس زمان → لامسه + انتزاعی
جان سبز → انتزاعی + بینایی

«عشقت هوای تازه است، در این قفس که دارد
هر دفعه بوی تعلیق، هر لحظه رنگ تکرار» — منزوی
بوی تعلیق → بویایی + انتزاعی
رنگ تکرار → بینایی + انتزاعی

«سرگیجه‌های مستی من مانده در سرت
مشروب چشم‌های تو در بهمنم غزل
با دست خود سیاهی عمر مرا بگیر
خورشید آسمان شب روشنم غزل»

• مشروب چشم → چشایی + بینایی

• سیاهی عمر → بینایی + انتزاعی

«خیال رفتنت امشب شده طلوع سیاهی
صدای گریه‌ی باران به گوش عشق رسیده»

• گوش عشق → شنوایی + انتزاعی

«ببین که باز به چلّه نشسته‌ام بی‌تو
و بوی مرگ، دلم را غریب‌تر دارد
هنوز غربت شب‌های عاشقی جاری‌ست
هنوز ریشه‌ی من بویی از شرر دارد»

• بوی مرگ → بویایی + انتزاعی

• بویی از شرر → بویایی + انتزاعی

«هی قطره قطره می‌چکی از پلک‌های شب
نگذار خیس قصه شود شهرزاد شعر
چشم سپید بخت مرا هم سیاه کن
وقتی عزا نوشته به عمرم مداد شعر»

• خیس قصه → لامسه + انتزاعی

• چشم سپید بخت → بینایی + انتزاعی

جایگاه حس آمیزی در ادبیات

حس‌آمیزی از صنایع علم بدیع معنوی در ادبیات فارسی است و نقش مهمی در زیبایی، تخیل و تأثیرگذاری شعر دارد.

جمع‌بندی

حس آمیزی در شعر با ترکیب حواس یا پیوند حس و مفهوم ذهنی، تصاویر تازه و شاعرانه‌ای می‌آفریند و شعر را از گزارش ساده به بیانی عاطفی و هنری تبدیل می‌کند.